Prof. Dr Hristina Mikić: Staklo je ponovo postalo materijal budućnosti

Autor: R. Nikolić

„Naša industrija stakla opterećena je sindronom ’tranzicionog gubitnika’. Većina fabrika je zatvorena, osim paraćinske i mi staklo vidimo uglavnom kao strateški resurs od koga zavisi prehrambena industrija. To je model razmišljanja koji kod nas potiče još od prvog plana industrijalizacije donetog posle II svetskog rata.

Sličnu sudbinu deli i umetničko staklo, s obzirom na to da je njegov razvoj bio vezan za postojanje pogona za ručnu proizvodnju stakla. Sa njihovim zatvaranjem, nastao je diskuntinuitet i umetnici uglavnom rade sa fuzionim staklom, ali ne duvanim. Međutim, to se polako menja, ali osnovni preduslov je postojanje infrastrukture koja umetnicima može da pruži nove uslove rada i umrežavanje na međunarodnom planu. To je ono na čemu radimo kroz inicijativu Kreativno staklo Srbije“.

Tako je u intervjuu za naš portal odgovorila prof. dr Hristina Mikić, iz Inicijative Kreativno staklo Srbije.

Profesorka Mikić je uredila izdanje knjige „Staklo: nasleđe, umetnost, kreativna ekonomija, tehnologija“, koja je predstavljena javnosti 3. aprila u Beogradu. Promocija je održana u okviru tribinskog programa „Staklo: od industrijske baštine do kreativne ekonomije“.

O inicijativi „Kreativno staklo Srbije” prof. Mikić kaže da se bavi očuvanjem i revitalizacijom paraćinskog staklarstva, tradicije koja je danas fragmentisana i ugrožena:

“Naša misija je da povežemo staklarsko nasleđe sa kreativnom ekonomijom, umetničkim zanatima i industrijom, kako bismo sačuvali znanja i veštine staklara i omogućili njihovu reinterpretaciju kroz savremene kreativne, ali i industrijske prakse. Cilj nam je da paraćinsko staklo postane ne samo proizvod, već i iskustvo, priča i inspiracija za nove generacije umetnika i dizajnera”, kaže profesorka Mikić.

Šta je glavna poruka radova-tekstova objavljenih u knjizi „Staklo: kreativna ekonomija, umetnost, tehnologija“?

“Glavna poruka radova u knjizi jeste da staklo nije samo materijal niti je staklarstvo samo jedna disciplina, već prostor susreta različitih znanja i praksi – nauke, umetnosti, tehnologije, dizajna i industrije.  To je ono što podrazumeva koncept “kreativno staklo” koji ovom knjigom želimo da afirmišemo. Novi način razmišljanja i istraživanja kroz saradnju sa industrijom, esperimentisanje sa novim tehnologijama, održivim materijalima, reciklažom, digitalnim tehnologijama, načinom obrade stakla i konceptualnim metaforama.

Istovremeno, knjiga ima za cilj da afirmiše staklarstvo u našem regionu, gde je ono uglavnom zasnovano na individualnim inicijativama umetnika, i da ga približi široj publici. Predstavljanjem savremenih pristupa, posebno onih razvijenih u SAD, knjiga  pokušava da promeni ovo stanje: da se na jednom mestu objedine različita iskustva, savremene staklarske poetike i ukaže na moć staklarske tradicije i potencijal stakla u savremenoj umetnosti i kreativnoj ekonomiji. Na taj način, osnovna poruka knjige jeste poziv na eksperimentisanje, istraživanje i novo promišljanje uloge stakla u savremenom društvu”.

Kako je primena staklenih elemenata ušla u savremenu industriju: od solarnih panela do mobilnih telefona..?

„Tradicionalno staklo se koristilo u građevini, proizvode šupljeg stakla i dekorativnim predmetima. Međutim, sada se njegova uloga značajno proširila. Na primer, u građevinskoj industriji ono je ključno za energetski efikasne fasade, solarne panele, razvijene su nove vrste stakla u arhitekturi, koje omogučavaju inovativnu primenu poput manje potrošnje energije, boljeg propuštanja svetlosti itd. Jedan od najpoznatijih primera je Apple park u čijoj fasadnoj konstrukciji je korišćeno pametno staklo sa najvećim zakrivljenim panelima na svetu, koji stvaraju adekvatno poslovno okruženje od energetske efikasnosti, prirodnog svetla do regulacije temperature.  Savremena elektronika u potpunosti zavisi od specijalniuh vrsti stakla. Ono se koristi i u senzorskim panelima, displey tehnologijama i mnogim drugim industrijama poput automobilske”.

Koliko je staklo važno za cirkularnu ekonomiju kao u potpunosti reciklabilan materijal?

„Staklo je jedan od ključnih materijala u cirkularnoj ekonomiji zato što se može reciklirati gotovo beskonačno bez gubitka kvaliteta. Na taj način otpad od stakla postaje resurs za industriju. Reciklaža stakla u vidu staklenih koleta odnosno staklarskog krša datira još iz rimskog perioda.  Rimljani su reciklirali polomljene staklene čaše i od njih stvarali nove predmete. Izum duvanja stakla koji se pojavio u periodu od 1 veka p.n.e. i 1 veka n.e. bio je revolucionaran za promene u proizvodnji i upotrebi stakla. Tada je staklo prepravilo široku potrošnju, slično današnjim plastikama, jer je uspostavljena njegova jednostavna i brza proizvodnja.

Šta o tome kažu istorijski podaci?

“Naučnici predvođeni Albertom Silvestrijom otkrili su interesantan dokaz da je stakleni krš u Rimskom carstvu bio roba kojom se trgovalo na veliko, jer su staklarske radionice praktikovale reciklažu stakla. Na rimskom trgovačkom brodu Iulia Felix, koji je nastradao u severnom Jadranu u prvoj polovini 3. veka n.e. u teretnom prostoru pronađeno je oko 140 kilograma fragmenata stakla (delova tanjira, čaša i boca). Fragmenti nisu slučajno sakupljani. Oni su služili kao sirovina za preradu u nove predmete. Tako su antički staklari i trgovci pre više od dve hiljade godina već praktikovali ideje cirkularne ekonomije, čime je staklo iz antičkog sveta dobijalo novi život. U industriji reciklaža stakla koristi se još od sredine 18. veka. Proizvedena ambalaža od stakla koja ima grešku odmah se u procesu proizvodnje odvaja, sortira, pretvara u staklarski krš i ponovo pretapa kako bi se napravili novi proizvodi.

U kojoj državi se najbolje iskorišćava staklo u procesu reciklaže?

“Evropski građani proizvedu oko 37 kilograma staklenog otpada godišnje, po osobi – od boca, tegli i posuda. Reč je o 16 miliona tona stakla godišnje na nivou Evropske unije.

U Srbiji su procene da se godišnje proizvede oko 51kg staklenog otpada po osobi, ali kod nas je reciklažni stistem stakla nerazvijen. Prema reciklaži ambalažnog stakla vodeće države u EU su  Slovenija 112%, Belgija 93% i Francuska 84%.  Danas se mnogo radi ne samo na reciklaži nego na cirkularnim obrazcima ponašanja. U njima važno mesto zauzima depozitni sistem povrata ambalaže, tako što  se vrši povrt staklene ambalaže koju potom fabrike recikliraju u procesu proizvodnje. Kupci plaćaju doplatu uz proizvod prilikom kupovine i dobijaju popust prilikom vraćanja ambalaže, što omogućava njenu ponovnu upotrebu.

Značajan podstrek ima i širenje navike kupovine proizvoda od recikliranog stakla ili zelenih dobavljača stakla i posebni foksu na eko-dizajn staklenih predmeta“.

Koja država je najbolji primer istovremenog negovanja proizvodnje industrijskog stakla i kreativnog, ukrasnog stakla?

“Savremena industrija stakla razvija se danas kroz dva dominantna modela – evropski model zasnovan na tradiciji, dizajnu i luksuznim proizvodima i anglosaksonski model zasnovan na tehnološkim inovacijama i novim materijalima.  Ako govorimo o uspešnom paralelnom razvoju industrijskog i kreativnog stakla, izdvojila bih dve zemlje – Češku i Sjedinjene Američke Države.

Češka predstavlja evropski model razvoja staklarstva koji se zasniva na dugoj tradiciji proizvodnje, snažnoj industrijskoj bazi i tesnoj povezanosti umetnosti, dizajna i proizvodnje. Tradicija proizvodnje stakla u regionu Bohemije datira još od 13. veka, a tokom 19. veka ovaj region postaje jedan od najvažnijih industrijskih centara za proizvodnju stakla u Evropi. Međutim, nakon II svetskog rata većina industrija je nacionalizovana, i krenulo se u stvaranje velikih industrijskih konglomerata po modelu ekonomske kooperacije. Oni se ni u jednoj komunističkoj zemlji, kao ni kod nas, nisu pokazali kao dobro rešenje, pa je češka industrija krenula da stagnira.

Ali, posle ekonomskih kriza, došlo je do intenzivnih preuzimanja i ukrupljavanja industrije stakla. Češka industrija stakla je uspela da zadrži kontinuitet znanja, proizvodnje i brendova, što je danas čini jednom od najkonkurentnijih u Evropi”.

Kako je Češka uspela da održi, razvije i unapredi razvoj svog brendiranog staklarstva?

“Posebna snaga češkog modela je postojanje čitavog ekosistema za razvoj staklarstva: obrazovanje, umetnost, dizajn, industrija, know-how (resursi i tehnologija) i posebna preduzetnička kultura kada je u pitanju staklo. Večina vlasnika fabrika za ručnu proizvodnju stakla, ne vide ovo samo kao biznis, već i kao očuvanje nacionalnog kulturnog suvereniteta u staklu. Lasvit, PRECIOSA, Lucky Glass, Clartés Bohemia, Brokis, Bomma su danas vodeće kompanije koje istražuju kreativne mogućnosti za osvetljenje poput kinetičkih lustera, staklenih instalacija za osvetljenje, lustera od kristala koji emituju svetlost uz pomoć optičkih vlakana i dr”.

A zašto ističite značaj razvoja staklarske industrije u SAD?

“Sjedinjene Američke Države predstavljaju model razvoja koji se zasniva na tehnološkim inovacijama u industrijskom staklu i paralelnom razvoju takozvanog studijskog stakla, odnosno umetničke i eksperimentalne proizvodnje stakla u malim radionicama i studijima. Zahvaljujući ovom pokretu umetnici imaju više slobode da staklo pozicioniraju u savremenu konceptualnu i primenjenu umetnost,  rade na ekonomskoj održivosti ručne izrade stakla, njenoj afirmaciji i kontinuitetu znanja.

Kroz tu perspektivu, Amerikanci često posmatraju staklo kroz eksperiment, proces, pokušaje i greške, istraživanje, inovacije, ali i kao kontinuitet tradicije i reinterpretaciju istorijskih tehnika staklarstva.

S druge strane, industrija stakla je usmerena na radikalne inovacije koje strukturno menjaju industriju stakla. Jedan od najpoznatijih primera je kompanija Corning Inc., koja je razvila Gorilla staklo za mobilne telefone, savitljivo staklo za tanke elektronske uređaje i zakrivljene displeje, kao i nove vrste lakog i energetski efikasnijeg stakla. Ovakve inovacije pokazuju da se konkurentnost u savremenoj industriji stakla sve više zasniva i na istraživanju, razvoju novih materijala i tehnološkim inovacijama.

Ova dva modela zajedno možda najbolje pokazuju pravce razvoja staklarske industrije u 21. veku”.

Staklo kao brend: venecijansko, češki kristal, malteško…Jesu li to brendovi koji opstaju na osnovu sopstvene profitabilnosti ili su potrebne i subvencije sa strane, samo da se održao brend?

“Brendovi u industriji stakla opstaju pre svega zahvaljujući tradiciji, znanju i kulturnom identitetu. Za održivost industrije, posebno ručne proizvodnje stakla, ključna su dva uslova. Prvi je kontinuitet tradicije, jer je upravo istorija danas glavni adut konkurentnosti u ovoj oblasti. Kada pregovarate velike poslove u industriji stakla, jedno od prvih pitanja koje dobijete nije cena, već koliko dugo fabrika postoji. Zato gotovo svi veliki proizvođači u svom brendu ističu istorijat postojanja, a često uz fabrike otvaraju i industrijske muzeje kako bi dodatno ojačali identitet brenda.

Drugi važan proces je ono što danas nazivamo kulturalizacijom industrije. To znači stvaranje dodatne vrednosti kroz kulturni kontekst proizvoda – dizajn, umetnost, nasleđe, narativnu infrastrukturu i iskustvo. Industrija  zasnovana na ekonomiji obima, standardizovanim proizvodima i niskoj ceni više ne može da prati savremeno tržište koje traži autentičnost, lokalnu kulturu i personalizaciju. Zato danas imate čestu pojavu da se proizvodi koji su dizajnirani pre 50 ili 100 godina ponovo proizvode kao remake kolekcije i postižu višestruko veću cenu od standardne proizvodnje”.

Kakva je budućnost industrije stakla – industrijskog i kreativnog?

“Staklo je ponovo postalo materijal budućnosti. Reč je o ekološkom materijalu koji se može u potpunosti reciklirati i koji se savršeno uklapa u novu ekološku filozofiju savremene industrije. Istraživanja u oblasti stakla značajno povećavaju njegov industrijski potencijal, od savitljivog i lakog stakla do novih građevinskih materijala, čime se otvaraju potpuno nova tržišta za proizvode od stakla.

Inovacije u ovoj oblasti donele su takozvano „pametno“ staklo koje može menjati boju, transparentnost i reflektivnost, zatim staklo proširene stvarnosti koje omogućava prikaz digitalnih informacija preko staklenih površina, kao i nova stakla koja se tope na nižim temperaturama i omogućavaju optimizaciju potrošnje energije. Trenutno se razvija i fleksibilno staklo za građevinu, koje je savitljivo i manje podložno pucanju”.

Šta su izazovi staklarske industrije za naredni period?

“Izazovi staklarske industrije danas mogu se svesti na tri ključna problema. Prvi je visoka cena radne snage, naročito u oblasti tehnologije proizvodnje i inženjerstva, zbog čega se stručna radna snaga često u industriji uvozi iz zemalja poput Pakistana i Indije. Drugi izazov je energetska transformacija staklarske industrije i prelazak na zamenske izvore energije kao što su  vodonik, solarna energija i biomasa. Treći, možda i najvažniji izazov, jeste optimizacija troškova razvoja prototipa i smanjenje broja generičkih modela proizvoda.

Industriju stakla budućnosti vidim u proizvodnji manjeg broja osnovnih, generičkih proizvoda (npr. boca, tegli, posuda, čaša…) koji se, uz pomoć kreativnih i digitalnih inovacija poput proširene stvarnosti, pametne ambalaže i dekorativnih tehnika, mogu pretvoriti u veliki broj personalizovanih proizvoda. Upravo u spoju industrije stakla i kreativne ekonomije vidim najveći razvojni potencijal ove industrije”, ocenila je prof. dr Hristina Mikić u intervjuu za www.magazinbiznis.rs